Узда Зьмест Назва | Гісторыя | Насельніцтва | Забудова | Эканоміка | Турыстычная інфармацыя | Галерэя | Асобы | Крыніцы | Літаратура | Вонкавыя спасылкі | Навігацыйнае мэню53°27′48″ пн. ш. 27°12′44″ у. д. / 53.46333° пн. ш. 27.21222° у. д. / 53.46333; 27.2122253°27′48″ пн. ш. 27°12′44″ у. д. / 53.46333° пн. ш. 27.21222° у. д. / 53.46333; 27.21222Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типаГоскартгеоцентр867Перепись населения — 2009. Минская областьЧисленность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типаЧисленность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типаА помнік Слуцкай?УздаУзда Здымкі на Globus.tut.byСайт горада Уздаррр
Узда
местаБеларусіЎзьдзянцыУзьдзенскага раёнуМенскай вобласьціМенскуНегарэлаеМенскБаранавічыМенскНегарэлаеКапыльСлуцакНясьвіжмястэчкагістарычнай МеншчыныклясыцызмупірамідальнаяЗавішаўЎзьдзянкагідронімУсадворКорсакаўМенскім павецемястэчкаКавячынскіхЗавішаўКрасінскіхСымон БудныБіблііРэчы ПаспалітайРасейскай імпэрыіІгуменскага паветуМенскай губэрніЗавішаўКазімер Завішадрукарняпольскага таварыства «Асьвета»Трэцяй Устаўной граматайБеларускай Народнай РэспублікіБеларускай ССРКойданаўскім раёнепасёлку гарадзкога тыпуДругую сусьветную вайнуместапаліклінікааптэкашапіккінатэатармузэйпарклялечны тэатараркестарУздаурбананімічнайСлуцкі сыраробны камбінат
Узда
Перайсьці да навігацыі
Перайсьці да пошуку
Узда | |||||
трансьліт. Uzda | |||||
 Былы касьцёл | |||||
| |||||
Першыя згадкі: | 1450 | ||||
Краіна: | Беларусь | ||||
Вобласьць: | Менская | ||||
Раён: | Узьдзенскі | ||||
Насельніцтва: | 10 194 чал. (2018)[1] | ||||
Часавы пас: | UTC+3 | ||||
Тэлефонны код: | +375 1718 | ||||
Паштовы індэкс: | 223411 | ||||
Нумарны знак: | 5 | ||||
Геаграфічныя каардынаты: | 53°27′48″ пн. ш. 27°12′44″ у. д. / 53.46333° пн. ш. 27.21222° у. д. / 53.46333; 27.21222Каардынаты: 53°27′48″ пн. ш. 27°12′44″ у. д. / 53.46333° пн. ш. 27.21222° у. д. / 53.46333; 27.21222 | ||||
Узда на мапе Беларусі ±   Узда  Узда | |||||
 Галерэя здымкаў у Вікісховішчы | |||||
http://www.uzda.minsk-region.by/ | |||||
Узда́ — места ў Беларусі, на рацэ Ўзьдзянцы. Адміністрацыйны цэнтар Узьдзенскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 10 194 чалавекі[1]. Знаходзіцца за 74 км на паўночны захад ад Менску, за 22 км ад чыгуначнай станцыі Негарэлае (лінія Менск — Баранавічы). Аўтамабільныя дарогі на Менск, Негарэлае, Капыль, Слуцак і Нясьвіж.
Узда — даўняе мястэчка гістарычнай Меншчыны. Да нашага часу тут захаваўся касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа ў стылі клясыцызму, помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя, і пірамідальная капліца-пахавальня колішніх уладальнікаў паселішча паноў Завішаў.
Зьмест
1 Назва
2 Гісторыя
2.1 Вялікае Княства Літоўскае
2.2 Пад уладай Расейскай імпэрыі
2.3 Найноўшы час
3 Насельніцтва
3.1 Дэмаграфія
3.2 Адукацыя
3.3 Мэдыцына
3.4 Культура
3.5 Спорт
4 Забудова
4.1 Плян
4.2 Вуліцы і пляцы
5 Эканоміка
6 Турыстычная інфармацыя
6.1 Інфраструктура
6.2 Славутасьці
7 Галерэя
8 Асобы
9 Крыніцы
10 Літаратура
11 Вонкавыя спасылкі
Назва |
Тапонім «Узда́»[2] ўтварыўся ад назвы ракі Ўзьдзянка (у мінулым Узда, Усда). У сваю чаргу гідронім «Узда» мае тую ж аснову, што і Уса (прытокам якой зьяўляецца) у спалучэньні з фармантам -да[3].
Гісторыя |
- Асноўны артыкул: Гісторыя Ўзды
Вялікае Княства Літоўскае |
Першы пісьмовы ўпамін пра Ўзду як двор Корсакаў у Менскім павеце датуецца 1450 годам. У 2-й палове XV стагодзьдзя паселішча атрымала статус мястэчка. У розны час Узда знаходзілася ў валоданьні Кавячынскіх, Завішаў, Красінскіх. У канцы ХV стагодзьдзя Кавячынскія збудавалі тут кальвінскі эбор.
У 1572 годзе ўва Ўзьдзе знаходзіўся Сымон Будны ў зьвязку з выданьнем Бібліі[4]. У 1684 годзе па вяртаньні ў каталіцтва Кавячынскія заснавалі ў мястэчку парафію, набажэнствы праходзілі ў капліцы.
Пад уладай Расейскай імпэрыі |
Рынак. Касьцёл, 1918 г.
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Узда апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стала цэнтрам воласьці Ігуменскага павету Менскай губэрні. У канцы ХVІІІ стагодзьдзя мясьціна перайшла да роду Завішаў. У 1798 годзе Казімер Завіша збудаваў касьцёл, таксама дзейнічала царква.
У 1829—1830 гадох ува Ўзьдзе працавалі друкарня Э. Прэса, школа, 4 пачатковыя навучальныя ўстановы, бровар, млын, аптэка, пошта, 30 крамаў, нядзельны кірмаш. На 1886 год — народная вучэльня, валасная ўправа, школа, бровары, суконная фабрыка, 2 млыны, 24 крамы; дзейнічалі царква, касьцёл, сынагога, мячэт, 3 малітоўныя дамы. У 1906—1909 гадох у мястэчку дзейнічала правінцыйнае кола польскага таварыства «Асьвета», якое займалася падтрымкай адукацыі на польскай мове[5].
Найноўшы час |
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Узда абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, у Ігуменскі павет («падраён») Менскага раёну[6]. 17 ліпеня 1924 году Ўзда стала цэнтрам раёну (з 25 сьнежня 1962 да 30 ліпеня 1966 году ў Койданаўскім раёне). 27 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну з 27 чэрвеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.
10 сакавіка 1999 году Ўзда атрымала статус места.
- Мястэчка на старых здымках
Народная вучэльня, каля 1900 г.
Вуліца Вялікая, 1916 г.
Пляц Красны. Царква, да 1933 г.
Вуліца Вялікая, да 1950 г.
Насельніцтва |
Дэмаграфія |
XIX стагодзьдзе: 1889 год — 1424 чал.[7]; 1897 год — 2,8 тыс. чал.
XX стагодзьдзе: 1939 год — 3,5 тыс. чал.; 1970 год — 4,3 тыс. чал.; 1977 год — 5,9 тыс. чал.; 1989 год — 8,0 тыс. чал.; 1999 год — 9,5 тыс. чал.
XXI стагодзьдзе: 2001 год — 9,4 тыс. чал.[8]; 2002 год — 9,6 тыс. чал.[9]; 2006 год — 9,6 тыс. чал.; 2009 год — 9684 чал.[10] (перапіс); 2016 год — 10 120 чал.[11]; 2017 год — 10 090 чал.[12]; 2018 год — 10 194 чал.[1]
Адукацыя |
Ува Ўзьдзе працуюць гімназія, с.-г. прафэсійны ліцэй, 2 сярэднія, агульнаадукацыйная санаторная школа-інтэрнат, дзіцяча-юнацкая спартовая школа, школа мастацтваў, 3 дзіцячыя дашкольныя ўстановы, цэнтар разьвіцьця дзіцяці «Вясёлка».
Мэдыцына |
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць цэнтральная раённая лякарня на 220 ложкаў, раённая паліклініка на 250 наведваньняў у зьмену, аптэка, аптэчны шапік і аптэчны пункт, раённы цэнтар гігіены і эпідэміялёгіі. Працуе тэрытарыяльны цэнтар сацыяльнага абслугоўваньня насельніцтва.
Культура |
Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, раённы цэнтар культуры, дом дзіцячай творчасьці, кінатэатар «Кастрычнік», гістарычна-краязнаўчы музэй, парк «Перамогі».
Выступаюць калектывы аматарскай творчасьці, у тым ліку 3 народныя (хор вэтэранаў вайны і працы, ансамбаль народнай песьні «Зборная субота», клюб майстроў «Сузор’е» Цэнтру культуры) і 3 узорныя (тэатар «Усьмешка», лялечны тэатар «Церамок», духавы аркестар школы мастацтваў).
Спорт |
У месьце працуюць футбольны клюб «Узда», спартовы клюб «Бушыда», стадыён, 6 спартовых заляў, 3 футбольныя палі і інш.
Забудова |
Плян |
Узда разьвіваецца паводле генэральнага пляну 1990 году. Рэчка Ўзьдзянка падзяляе места на 2 плянавальныя раёны: усходні (Малая Ўзда) з індывідуальнай забудовай сядзібнага тыпу і заходні, дзе месьціцца асноўны масіў жылой забудовы і грамадзкі цэнтар. Гістарычны цэнтар склаўся ў раёне вуліцы Вялікай (цяпер афіц. Ленінская), якая злучыла 2 пляцы — Рынак (цяпер афіц. Свабоды) і Красны. Адміністрацыйна-грамадзкі і культурны цэнтар сфармаваўся ўздоўж вуліцы Савецкай. У цэнтральнай частцы ўзводзяцца 3≈5-павярховыя будынкі, на астатняй тэрыторыі пераважае 1-павярховая індывідуальная забудова сядзібнага тыпу. У 1990—2000-я ўва Ўзьдзе збудавалі 5 жылых дамоў, школу, адміністрацыйны будынак лясной гаспадаркі, правялі рэканструкцыю раённай лякарні, будынку «Белаграпрамбанку».
Вуліцы і пляцы |
| Афіцыйная назва | Гістарычная назва |
| Ленінская вуліца | Вялікая вуліца |
| Першамайская вуліца | Юрздыка вуліца[13] |
| Пралетерская вуліца | Малая вуліца Татарская вуліца[14] |
| Свабоды плошча | Рынак пляц |
З урбананімічнай спадчыны Ўзды да нашага часу гістарычную назву захаваў полькі пляц Красны.
Эканоміка |
Ува Ўзьдзе працуюць 5 прамысловых прадпрыемстваў з рознымі формамі ўласнасьці лёгкай (камунальнае вытворчае УП «Узьдзенская кравецкая фабрыка»), харчовай (Узьдзенская філія ААТ «Слуцкі сыраробны камбінат») галінаў. Працуе прыватнае УП «Узьдзенскі кааппрам», лясгас і інш., філія і аддзяленьне АСБ «Беларусбанк» і ААТ «Белаграпрамбанк», 48 прадпрыемстваў гандлю, 13 грамадзкага харчаваньня, 2 прадпрыемствы зьвязку, 10 службаў побыту, рамонтныя, дарожныя, транспартныя арганізацыі.
Турыстычная інфармацыя |
Інфраструктура |
Дзейнічае Ўзьдзенскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Ўзда»[15].
Славутасьці |
- Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
- Капліца-пахавальня Завішаў (XIX ст.)
- Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1798)
- Могілкі: каталіцкія; татарскія (Мізар); юдэйскія
- Сынагога
- Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (1840, 1905)
Галерэя |
- Краявіды Ўзды
Касьцёл
Агароджа касьцёла
Капліца-пахавальня Завішаў
Царква
Дом рамесьніка
Даўняя камяніца
Стары драўляны будынак
Вуліца мястэчка
Асобы |
Віктар Берасьневіч (нар. 1971) — матэматык
Людміла Бяляева (нар. 1948) — навуковец у галіне мэдыцыны
Аляксандар Герасіменка (нар. 1946) — беларускі палітык і дыплямат
Барыс Палееў (1898—1983) — савецкі военачальнік
Валеры Шаблюк (1953—1997) — гісторык
Мошэ Файнштэйн (1895—1986) — лідэр жыдоў ЗША
Крыніцы |
- ^ абвЧисленность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.)Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
^ Госкартгеоцентр
^ Краткий топонимический словарь Белоруссии / В.А. Жучкевич. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. — 448 с. С. 383.
^ ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 685.
^ Tarasiuk D. Między nadzieją a niepokojem. — Lublin, 2007. S. 34-37.
^ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
^ Jelski A. Uzda // Słownik geograficzny... T. XII. — Warszawa, 1892. S. 867.
^ Папко А. Узда // ЭГБ. Т. 6. Кн. 1. — Менск, 2001. С. 568.
^ Папко А. Узда // БЭ. Т. 16. — Менск, 2003. С. 180.
^ Перепись населения — 2009. Минская область(рас.)Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.)Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
^ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.)Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
^ Калядзінскі Л. А помнік Слуцкай? // «Культура» № 24 (892), 2009.
^ Татаринов Ю. Города Беларуси в некоторых интересных исторических сведениях. Минщина. — Минск, 2008.
^ Туристская энциклопедия Беларуси. — Мн., 2007.
Літаратура |
Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г.П. Пашкоў і інш. — Менск: БелЭн, 2003. — 576 с.: іл. ISBN 985-11-0263-6
Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Менск: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XII: Szlurpkiszki — Warłynka. — Warszawa, 1892.
Вонкавыя спасылкі |
Узда — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
Узда на «Радзіме майго духу»- Здымкі на Globus.tut.by
- Сайт горада Узда
Узда ў сучасным адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле Беларусі | |||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||
| |||||||||||||||||
| ||||||||
Катэгорыя:
- Узда
(window.RLQ=window.RLQ||[]).push(function()mw.config.set("wgPageParseReport":"limitreport":"cputime":"0.872","walltime":"1.385","ppvisitednodes":"value":21764,"limit":1000000,"ppgeneratednodes":"value":0,"limit":1500000,"postexpandincludesize":"value":246245,"limit":2097152,"templateargumentsize":"value":169580,"limit":2097152,"expansiondepth":"value":31,"limit":40,"expensivefunctioncount":"value":3,"limit":500,"unstrip-depth":"value":0,"limit":20,"unstrip-size":"value":24383,"limit":5000000,"entityaccesscount":"value":2,"limit":400,"timingprofile":["100.00% 1195.062 1 -total"," 49.49% 591.420 1 Шаблён:Населены_пункт/Беларусь"," 48.90% 584.356 1 Шаблён:Населены_пункт"," 28.27% 337.858 33 Шаблён:Населены_пункт/Элемэнт"," 22.51% 269.019 39 Шаблён:Першы_непусты"," 13.88% 165.934 1 Шаблён:Населены_пункт/Беларусь/Тэлефонны_код"," 13.26% 158.450 3 Шаблён:Населены_пункт/Беларусь/Сьпіс_тэлефонных_кодаў"," 10.23% 122.283 5 Шаблён:Навігацыйная_табліца2"," 10.21% 122.025 1 Шаблён:Месцазнаходжаньне_аб’екта"," 9.83% 117.532 1 Шаблён:Месцазнаходжаньне_аб’екта/ядро"],"scribunto":"limitreport-timeusage":"value":"0.056","limit":"10.000","limitreport-memusage":"value":2001519,"limit":52428800,"cachereport":"origin":"mw1293","timestamp":"20190324131651","ttl":2592000,"transientcontent":false);mw.config.set("wgBackendResponseTime":120,"wgHostname":"mw1329"););
